Przewlekły stres może utrudniać zapamiętywanie, zmieniać sposób odtwarzania wspomnień i zwiększać ryzyko depresji. Eksperci wyjaśniają, dlaczego mózg potrzebuje odpoczynku oraz co dzieje się przy długotrwałym napięciu.
Zapominasz, po co weszłaś do pokoju, trudno ci skupić się na rozmowie, a codzienne obowiązki zaczynają przytłaczać? Warto przyjrzeć się temu, jak wiele napięcia towarzyszy ci na co dzień. Choć takie trudności mogą mieć różne przyczyny, stres bywa jednym z czynników wpływających na pamięć i koncentrację.
Krótkotrwała mobilizacja pomaga reagować na wyzwania. Problem pojawia się wtedy, gdy po wysiłku nie przychodzi wyciszenie. O tym, jak stres wpływa na mózg, opowiadają Ewa Niewola, psycholożka, oraz dr n. med. Wojciech Łężak, psychiatra i kierownik medyczny Poradni Zdrowia Psychicznego Harmonia Grupy LUX MED.
Jak stres wpływa na pamięć?
Stres nie zawsze utrudnia zapamiętywanie. Przy niewielkim pobudzeniu stajemy się bardziej czujni, a część informacji może łatwiej przyciągać naszą uwagę. Znaczenie ma jednak siła napięcia oraz liczba bodźców, z którymi musimy sobie poradzić.
– Kiedy bodźców jest zbyt dużo, mózg nie nadąża z ich kategoryzowaniem. Silne emocje mogą dodatkowo sprawić, że część informacji zostanie uznana za szczególnie ważną i lepiej zapamiętaną. Przy lekkim pobudzeniu możemy więc czasem zapamiętać więcej, ale przy bardzo silnym stresie ten mechanizm zaczyna działać inaczej – wyjaśnia dr n. med. Wojciech Łężak.
Gdy napięcie staje się zbyt duże, trudniej sprawnie porządkować informacje. Możemy dobrze pamiętać jeden szczegół zdarzenia, a jednocześnie nie potrafić odtworzyć jego przebiegu. Intensywne wspomnienie nie musi więc oznaczać wspomnienia kompletnego i dokładnego.
Dlaczego pod wpływem stresu pamiętamy wybiórczo?
Pamięć nie działa jak nagranie, które można odtworzyć bez żadnych zmian. Na to, jak przypominamy sobie wydarzenie, wpływają również emocje, oczekiwania i wcześniejsze doświadczenia.
– Gdy układ jest przeciążony, pamięć może stać się wybiórcza, a nawet ulegać zniekształceniom. Oczekiwania, emocje czy wcześniejsze wspomnienia mogą wpływać na to, jak później odtwarzamy dane wydarzenie. Człowiek może być przy tym całkowicie przekonany, że zapamiętał je dokładnie tak, jak się wydarzyło – dodaje psychiatra.
Dlatego po trudnej rozmowie dwie osoby mogą pamiętać ją inaczej. Jedna zapamięta przede wszystkim ton głosu, druga konkretne słowa. Sama pewność dotycząca własnej wersji wydarzeń nie przesądza o jej dokładności.
Kiedy stres staje się przewlekły?
Organizm potrafi mobilizować się w odpowiedzi na zagrożenie. Potrzebuje jednak także czasu, aby po takiej reakcji wrócić do równowagi. Kiedy kolejne trudności pojawiają się bez przerwy, a odpoczynek stale odkładamy, napięcie może się utrwalać.
– Po reakcji na stres organizm potrzebuje wyciszenia i powrotu do równowagi. Problem zaczyna się wtedy, gdy napięcie utrzymuje się przez dłuższy czas i nie ma przestrzeni na regenerację. Wówczas stres może się kumulować i wpływać na nasze funkcjonowanie – mówi Ewa Niewola, psycholożka.
Znaczenie ma więc zarówno to, co nas obciąża, jak i możliwość regeneracji pomiędzy kolejnymi wyzwaniami. Nawet po zakończeniu obowiązków możemy nadal przeżywać trudną rozmowę, analizować problemy i przygotowywać się w myślach na następne zadania. Czas wolny nie zawsze oznacza wtedy rzeczywiste wyciszenie.
Długotrwałe napięcie i poczucie bezradności
Jedną z możliwych konsekwencji przedłużającego się obciążenia jest wyuczona bezradność. Pojawia się poczucie, że podejmowane działania nie mają wpływu na sytuację. Z czasem coraz trudniej znaleźć motywację do kolejnych prób.
Z zewnątrz taka osoba może wyglądać na bierną lub obojętną. Nie oznacza to jednak, że przestała się stresować. Wewnętrzne napięcie może nadal być silne, mimo że nie towarzyszy mu widoczne działanie.
Warto o tym pamiętać, zanim czyjeś wycofanie ocenimy jako brak chęci. Za pozorną biernością może kryć się przeciążenie i przekonanie, że żaden wysiłek nie przynosi zmiany.
Przewlekły stres a depresja – co je łączy?
Długotrwały stres wiąże się z większym ryzykiem zaburzeń depresyjnych i lękowych. Nie oznacza to jednak, że każda osoba doświadczająca napięcia zachoruje. Znaczenie mają również indywidualne predyspozycje, wcześniejsze doświadczenia oraz warunki, w których żyjemy.
– Długotrwały stres jest powiązany z występowaniem zaburzeń depresyjnych i lękowych. Ta zależność działa jednak w obie strony: stres może zwiększać ryzyko wystąpienia takich zaburzeń, a one same mogą sprawiać, że codzienne sytuacje stają się większym obciążeniem i są odbierane jako bardziej stresujące – wyjaśnia dr Wojciech Łężak.
Może więc powstać błędne koło. Napięcie obciąża psychikę, a pogorszenie samopoczucia utrudnia radzenie sobie z codziennymi wyzwaniami. Zadania, które wcześniej wydawały się proste, zaczynają wymagać coraz większego wysiłku.
Czy mózg może zmienić sposób reagowania?
Mózg zachowuje zdolność do zmiany i uczenia się nowych sposobów reagowania. Utrwalone schematy nie muszą więc pozostać z nami na zawsze. Jak wskazują eksperci, psychoterapia i odpowiednio dobrana farmakoterapia mogą wspierać ten proces.
Celem nie jest całkowite usunięcie stresu z życia. Ważne jest stworzenie warunków, w których po mobilizacji może nastąpić odpoczynek. Jeśli napięcie utrzymuje się, utrudnia codzienne funkcjonowanie lub towarzyszy mu pogorszenie nastroju, warto porozmawiać ze specjalistą. Sama obecność problemów z pamięcią nie pozwala ustalić ich przyczyny.
