Szum wentylacji, rozmowy na korytarzu, trzaskające drzwi i dźwięki odbijające się od twardych ścian. W zwykłych warunkach bywają uciążliwe. Dla osoby silnie pobudzonej lub nadwrażliwej na dźwięki mogą stanowić dodatkowe obciążenie. Dlatego projektowanie miejsc służących wyciszeniu powinno uwzględniać również to, co w nich słychać.
Na ten problem zwracają uwagę Adam Mazur, ekspert ds. ochrony zdrowia z Saint-Gobain Ecophon, oraz dr inż. arch. Rafał Adam Strojny z Politechniki Lubelskiej. Podkreślają, że wymagania dotyczące odporności materiałów, higieny i nadzoru nad pacjentem powinny być rozpatrywane razem z warunkami akustycznymi.
Bezpieczne powierzchnie mogą wzmacniać hałas
Materiały stosowane w placówkach medycznych muszą spełniać wiele wymagań. Powinny być trwałe, łatwe do czyszczenia i odpowiednie do funkcji pomieszczenia. W miejscach przeznaczonych dla osób w silnym pobudzeniu znaczenie ma także ograniczenie ryzyka urazu. Problem pojawia się wtedy, gdy wybór materiałów nie uwzględnia ich wpływu na rozchodzenie się dźwięku.
Twarde powierzchnie odbijają dźwięki. Jeżeli w pomieszczeniu brakuje odpowiedniej chłonności akustycznej, odgłosy dłużej wybrzmiewają, a rozmowy i inne dźwięki mogą stawać się bardziej uciążliwe. Samo zamknięcie drzwi nie gwarantuje więc spokojnego otoczenia.
– Paradoks polega na tym, że winne są dobre intencje. Materiały wybierane dla bezpieczeństwa i higieny – odporne, łatwe do mycia, twarde – tworzą środowisko akustycznie agresywne. Z punktu widzenia prawa pokój jest bezpieczny. Z punktu widzenia człowieka w kryzysie – niekoniecznie. Pomieszczenie, które ma wyciszać człowieka w kryzysie, nie może samo wzmacniać hałasu – mówi Adam Mazur.
Izolatka i pokój wyciszeń pełnią różne funkcje
W rozmowie o projektowaniu takich przestrzeni trzeba odróżnić pomieszczenie izolacji od pokoju wyciszeń. Nie są to pojęcia, które można stosować zamiennie.
Izolacja jest formą przymusu bezpośredniego. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego określa wymagania dotyczące pomieszczenia, w którym jest stosowana: ma ono zabezpieczać osobę przed uszkodzeniem ciała i być wyposażone w monitoring umożliwiający stały nadzór.
Pokoje wyciszeń spotyka się natomiast między innymi w placówkach terapeutycznych i edukacyjnych. Mogą zapewniać spokojniejsze warunki osobom potrzebującym ograniczenia bodźców. Sama nazwa nie przesądza jednak o tym, czy dana przestrzeń rzeczywiście jest cicha i odpowiada potrzebom jej użytkowników. Eksperci przywołani w materiale prasowym wskazują, że potrzebne są bardziej jednoznaczne wymagania odnoszące się do akustyki tych pomieszczeń. Obejmowałyby one zarówno hałas dochodzący z zewnątrz, jak i dźwięki powstające wewnątrz.
Dlaczego pogłos ma znaczenie?
Pogłos to utrzymywanie się dźwięku w pomieszczeniu po ustaniu jego źródła. Im dłużej wybrzmiewa, tym trudniej o spokojne, czytelne otoczenie dźwiękowe. W praktyce problem może dotyczyć zarówno głośnych odgłosów, jak i codziennych rozmów czy przesuwania wyposażenia.
– Przy twardym suficie i twardych ścianach dźwięk odbija się wielokrotnie, zanim wygaśnie. Dla zdrowej osoby to dyskomfort. Dla kogoś w kryzysie, z nadwrażliwością słuchową, to kolejny bodziec, z którym musi walczyć. Sufit dźwiękochłonny nie jest tu elementem wystroju. Decyduje o tym, czy pokój w ogóle może pełnić swoją funkcję – tłumaczy Adam Mazur.
Dobre warunki akustyczne wymagają spojrzenia na całe pomieszczenie. Materiał pochłaniający dźwięk może ograniczać pogłos, ale osobnego rozwiązania wymaga hałas wentylacji, przenikanie rozmów zza drzwi czy dźwięki z sąsiedniej sali. To różne zagadnienia, które trzeba uwzględnić już podczas projektowania.
Nadwrażliwość słuchowa nie jest drobną niedogodnością
Znaczenie akustyki szczególnie wyraźnie widać w przypadku osób z obniżoną tolerancją dźwięków. Odgłos, który dla jednej osoby pozostaje niezauważalnym tłem, dla innej może być trudny do zniesienia. Nie należy przy tym zakładać, że wszyscy użytkownicy danego pomieszczenia będą reagować tak samo. Metaanaliza opublikowana w 2021 roku w czasopiśmie „Ear and Hearing” wskazała, że nadwrażliwość słuchowa jest częsta wśród osób w spektrum autyzmu. W części analizowanej na podstawie wywiadów i kwestionariuszy oszacowano jej występowanie w danym momencie na około 41 proc., a doświadczenie jej kiedykolwiek w życiu na około 61 proc. Wyniki zależały jednak od sposobu oceny, a badania były zróżnicowane.
Dane te pokazują potrzebę uwzględniania indywidualnej wrażliwości sensorycznej. Nie oznaczają, że każda osoba w spektrum potrzebuje identycznych warunków ani że reakcję na hałas można przewidzieć wyłącznie na podstawie rozpoznania.
Projektowanie powinno ograniczać dodatkowe obciążenia
Według dr. Rafała Adama Strojnego warunki sprzyjające uspokojeniu powinny być częścią podstawowych założeń projektu. Dotyczy to nie tylko dźwięku, lecz także oświetlenia, widoczności i możliwości orientowania się w otoczeniu.
– W praktyce o akustyce izolatki decyduje więc to, czy inwestor wpisze ją do programu funkcjonalno-użytkowego albo czy upomni się o nią projektant. Jeśli nikt tego nie zrobi, akustyka przegrywa z każdą pozycją, której wymaga przepis – mówi architekt.
Ekspert wskazuje również na potrzebę rozwijania przestrzeni o niskim poziomie bodźców, które mogą służyć uspokojeniu bez stosowania izolacji. Ograniczanie pobudzenia i stosowanie przymusu bezpośredniego wymagają odrębnego podejścia, choć w obu przypadkach otoczenie powinno być starannie przemyślane.
Czego można nauczyć się z zagranicznych projektów?
Przywoływanym przez architekta przykładem jest Springfield University Hospital w Londynie, zaprojektowany przez pracownię C.F. Møller Architects. W jego ocenie istotna jest przede wszystkim kolejność podejmowania decyzji: bezpieczeństwo, układ przestrzeni, światło, widok na zieleń i akustykę rozpatrywano wspólnie.
– To raczej lekcja kolejności: akustyka, światło i widok weszły do projektu razem z bezpieczeństwem, a nie po nim – podkreśla dr Strojny.
Architekt zastrzega, że dostępne materiały nie podają parametrów akustycznych samych pomieszczeń izolacji. Nie należy więc traktować tego szpitala jako gotowego zestawu rozwiązań do bezpośredniego skopiowania. Ważniejsza jest zasada uwzględniania doświadczenia pacjenta od początku prac.
Co mówią badania nad architekturą oddziałów?
Wpływ środowiska na funkcjonowanie oddziału psychiatrycznego analizował zespół Rogera Ulricha. W badaniu opublikowanym w 2018 roku porównano dane z nowego szpitala w Szwecji, starszego obiektu, który zastąpił, oraz placówki kontrolnej.
W nowym budynku zastosowano kilka rozwiązań mających ograniczać stres. Po przeprowadzce odnotowano korzystne zmiany dotyczące stosowania zastrzyków przymusowych i unieruchomień. Badanie dotyczyło jednak całego zestawu cech środowiska, a nie wyłącznie akustyki. Nie pozwala więc przypisać wyników samemu zastosowaniu materiałów dźwiękochłonnych.
To istotne rozróżnienie. Badania mogą wspierać potrzebę lepszego projektowania placówek, ale nie uzasadniają obietnicy, że pojedynczy element wyposażenia samodzielnie zapobiegnie kryzysom lub wyeliminuje konieczność interwencji.
Sześć obszarów, które warto uwzględnić w projekcie
Eksperci proponują, aby ocenę warunków akustycznych oprzeć na konkretnych wymaganiach. Wskazują sześć obszarów:
- Ograniczenie czasu pogłosu, aby dźwięki szybciej wygasały.
- Odpowiednią chłonność akustyczną sufitu i wybranych powierzchni.
- Ograniczenie hałasu instalacji, zwłaszcza wentylacji.
- Izolacyjność akustyczną przegród i drzwi, zmniejszającą przenikanie hałasu z sąsiednich przestrzeni.
- Prywatność rozmów, istotną dla pacjentów i personelu.
- Materiały dopasowane do wymagań bezpieczeństwa, higieny i trwałości danego pomieszczenia.
Ostateczne rozwiązania powinny wynikać z jego przeznaczenia oraz oceny ryzyka. Nie każdy produkt nadaje się do każdej przestrzeni, dlatego właściwości akustyczne trzeba analizować razem z pozostałymi wymaganiami.
Spokój powinien być sprawdzalną cechą pomieszczenia
Pokój nie staje się wyciszający wyłącznie dlatego, że otrzymał taką nazwę. Znaczenie mają rzeczywiste warunki: to, czy słychać w nim rozmowy z korytarza, jak pracuje wentylacja i jak długo wybrzmiewają dźwięki.
Akustyka powinna być elementem oceny funkcjonalności przestrzeni, obok bezpieczeństwa i możliwości utrzymania higieny. Właśnie o takie podejście apelują eksperci — żeby miejsce przeznaczone dla osoby potrzebującej uspokojenia nie dokładało jej kolejnych, możliwych do ograniczenia bodźców.
Tekst opracowano na podstawie materiału prasowego z wypowiedziami przedstawiciela Saint-Gobain Ecophon i dr. inż. arch. Rafała Adama Strojnego oraz wskazanych badań.
