Wakacyjna opalenizna z czasem znika, ale skutki intensywnego działania promieniowania ultrafioletowego mogą pozostać w skórze znacznie dłużej. Każde oparzenie słoneczne i nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV powodują uszkodzenia komórek. Ich konsekwencją może być przyspieszone starzenie się skóry, powstawanie przebarwień, rogowacenie słoneczne, a w przyszłości również rozwój nowotworów skóry.
Nie oznacza to, że każda osoba po powrocie z wakacji musi natychmiast zgłosić się do dermatologa. Dobrym zwyczajem jest jednak dokładne obejrzenie całej powierzchni skóry, porównanie znamion z ich wcześniejszym wyglądem i zwrócenie uwagi na nowe zmiany. Jeżeli coś wzbudza niepokój, nie należy czekać do kolejnego lata ani próbować oceniać znamienia wyłącznie na podstawie zdjęć znalezionych w internecie.
Szczególnej czujności wymagają zmiany, które rosną, zmieniają kształt albo kolor, zaczynają krwawić, swędzieć, boleć lub nie chcą się zagoić. W takich przypadkach potrzebna jest konsultacja z dermatologiem albo chirurgiem onkologiem.
Dlaczego słońce może być niebezpieczne dla skóry?
Promieniowanie ultrafioletowe nie jest widoczne ani odczuwalne. Możemy więc otrzymać jego dużą dawkę, zanim zauważymy zaczerwienienie lub pieczenie skóry. Na poziom promieniowania wpływają między innymi pora dnia, pora roku, szerokość geograficzna, wysokość nad poziomem morza i zachmurzenie.
Chmury nie zatrzymują całego promieniowania UV. Podobnie cień nie daje pełnej ochrony. Promienie mogą być również odbijane przez wodę, piasek, śnieg i jasne powierzchnie, dlatego intensywna ekspozycja zdarza się nie tylko podczas leżenia na plaży.
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że promieniowanie UV – zarówno pochodzące ze słońca, jak i ze sztucznych źródeł, takich jak solaria – jest głównym czynnikiem rozwoju nowotworów skóry.
Promieniowanie UVA dociera głębiej i odgrywa ważną rolę w fotostarzeniu skóry, powstawaniu przebarwień oraz uszkodzeniach komórkowych. UVB działa intensywnie na naskórek i jest główną przyczyną oparzeń słonecznych. Oba rodzaje promieniowania mają znaczenie dla ryzyka nowotworowego, dlatego preparat ochronny powinien zabezpieczać zarówno przed UVA, jak i UVB.
Opalenizna nie jest oznaką zdrowia
Brązowy kolor skóry bywa traktowany jako symbol udanego urlopu, ale z biologicznego punktu widzenia opalenizna jest reakcją obronną organizmu na uszkodzenia wywołane promieniowaniem. Skóra produkuje więcej melaniny, próbując ograniczyć dalsze oddziaływanie UV.
Nie istnieje całkowicie bezpieczne opalanie. Nawet jeśli skóra nie została wyraźnie poparzona, długotrwałe przebywanie na słońcu może prowadzić do kumulowania się uszkodzeń.
Szczególnie niebezpieczne są oparzenia słoneczne, zwłaszcza przebyte w dzieciństwie i młodości. Intensywne, przerywane ekspozycje – na przykład podczas krótkiego wyjazdu do słonecznego kraju – są jednym z czynników związanych z rozwojem czerniaka. Z kolei wieloletnia, regularna ekspozycja ma szczególne znaczenie w przypadku innych nowotworów skóry oraz rogowacenia słonecznego.
Czerniak może rozwinąć się także poza istniejącym pieprzykiem
Wiele osób sądzi, że czerniak zawsze powstaje z pieprzyka, który od lat znajduje się na skórze. Tymczasem nowotwór może rozwinąć się również na skórze wcześniej niezmienionej. Dlatego podczas samobadania należy zwracać uwagę nie tylko na stare znamiona, lecz także na wszystkie nowe plamy, guzki i przebarwienia.
Czerniak może pojawić się w miejscach, które rzadko oglądamy: na plecach, skórze głowy, podeszwach stóp, pomiędzy palcami, pod paznokciem, a także w okolicach intymnych. Nie zawsze jest czarny. Może mieć kolor brązowy, czerwony, różowy, sinawy, a czasami być niemal pozbawiony barwnika.
Portal Pacjent.gov.pl przypomina, że zmiany należy obserwować na całym ciele, ponieważ czerniak może rozwinąć się także w miejscu, w którym wcześniej nie było żadnego znamienia.
Po urlopie wykonaj dokładne samobadanie skóry
Po wakacyjnym wyjeździe warto stanąć przed dużym lustrem w dobrze oświetlonym pomieszczeniu i spokojnie obejrzeć ciało. Samobadanie nie zastępuje dermatoskopii, ale pomaga zauważyć zmianę, której wcześniej nie było, albo wychwycić ewolucję starego znamienia.
Najlepiej oglądać skórę w tej samej kolejności:
- Twarz, nos, usta i uszy – również ich tylne powierzchnie.
- Szyję, klatkę piersiową, brzuch i boki tułowia.
- Ramiona, pachy, przedramiona, dłonie i przestrzenie między palcami.
- Paznokcie – zwłaszcza nowe, ciemne smugi.
- Plecy, kark i pośladki – przy pomocy drugiego lustra lub bliskiej osoby.
- Uda, kolana, łydki i kostki.
- Podeszwy stóp, pięty i przestrzenie między palcami.
- Skórę głowy – rozdzielając włosy pasmo po paśmie.
Dobrym rozwiązaniem jest wykonywanie zdjęć znamion, zwłaszcza jeśli jest ich dużo. Fotografia powinna być zrobiona w podobnym świetle i z tej samej odległości. Obok zmiany można umieścić linijkę, aby łatwiej ocenić jej wielkość. Zdjęcie nie służy jednak do samodzielnego stawiania diagnozy – pomaga jedynie sprawdzić, czy znamię się zmienia.
Narodowy Portal Onkologiczny zaleca regularne, comiesięczne samobadanie skóry z wykorzystaniem reguły ABCDE.
ABCDE czerniaka – pięć cech, których nie wolno ignorować
Jedną z najprostszych metod obserwacji znamion jest zasada ABCDE. Każda litera oznacza inną cechę, która powinna zwrócić uwagę.
A – asymetria
Łagodne znamię często ma regularny kształt. Gdy jego jedna połowa wyraźnie różni się od drugiej, zmiana staje się asymetryczna albo zaczyna rozrastać się tylko w jednym kierunku, wymaga oceny.
B – brzegi
Niepokojące mogą być brzegi nierówne, postrzępione, rozmyte, zgrubiałe lub nieregularne. Czujność powinna wzbudzić również zmiana, której kontur staje się coraz mniej wyraźny.
C – kolor
Znamię zawierające kilka kolorów lub nierównomiernie rozmieszczony barwnik powinno zostać skontrolowane. Uwagę zwracają odcienie czerni, brązu, czerwieni, szarości, bieli i błękitu występujące w obrębie jednej zmiany.
D – duży rozmiar
Za sygnał ostrzegawczy uznaje się najczęściej średnicę przekraczającą około 5–6 mm. Nie oznacza to jednak, że każda większa zmiana jest nowotworem ani że mniejsza na pewno jest bezpieczna. Czerniak może mieć również niewielkie rozmiary.
E – ewolucja
To jedna z najważniejszych cech. Znamię, które rośnie, zmienia kształt, kolor, grubość lub powierzchnię, powinno zostać ocenione przez lekarza. Niepokojąca jest także zmiana, która zaczyna swędzieć, boleć, sączyć się, tworzyć strup albo krwawić.
Zasadę ABCDE opisuje również Narodowy Fundusz Zdrowia, podkreślając znaczenie obserwowania ewolucji znamion.
Zasada „brzydkiego kaczątka”
Poza kryteriami ABCDE warto stosować zasadę nazywaną objawem brzydkiego kaczątka. Polega ona na szukaniu zmiany, która wygląda inaczej niż pozostałe znamiona na ciele.
U jednej osoby większość pieprzyków może być jasna i drobna, u innej – większa i ciemniejsza. Niepokój powinno wzbudzić znamię wyraźnie odstające wyglądem od charakterystycznego dla danej osoby wzorca.
„Brzydkie kaczątko” może być większe, ciemniejsze, jaśniejsze, bardziej wypukłe albo mieć odmienny kształt niż pozostałe zmiany. Taki pieprzyk nie musi być nowotworem, ale powinien zostać obejrzany dermatoskopem.
Kiedy nie czekać na planową wizytę?
Nie każda zmiana wymaga pilnego usunięcia, jednak są objawy, których nie należy odkładać do corocznej kontroli.
Z dermatologiem lub chirurgiem onkologiem należy skonsultować się możliwie szybko, gdy:
- pojawiło się nowe, szybko rosnące znamię,
- istniejąca zmiana zmieniła kształt lub kolor,
- znamię stało się wyraźnie asymetryczne,
- jego brzegi są nieregularne,
- w obrębie zmiany pojawiło się kilka kolorów,
- znamię zaczęło samoistnie krwawić,
- powstała ranka, która długo się nie goi,
- zmiana boli, piecze lub uporczywie swędzi,
- na powierzchni pojawiają się strupki albo owrzodzenie,
- pod paznokciem powstała ciemna smuga bez wcześniejszego urazu,
- jedna zmiana wygląda zupełnie inaczej niż wszystkie pozostałe,
- doszło do wyraźnej ewolucji znamienia.
Krwawienie po mechanicznym uszkodzeniu, na przykład zahaczeniu ubraniem, nie musi oznaczać nowotworu. Jeśli jednak zmiana regularnie się drażni, nie goi albo krwawi bez widocznej przyczyny, wymaga konsultacji.
Kto powinien szczególnie regularnie badać znamiona?
Częstotliwość kontroli należy ustalić indywidualnie z lekarzem. Coroczne badanie może być rozsądnym elementem profilaktyki u wielu osób, ale nie każdy potrzebuje wizyty dokładnie po zakończeniu lata. Pacjenci z podwyższonym ryzykiem mogą wymagać kontroli częściej.
Do grupy zwiększonego ryzyka należą między innymi osoby:
- o bardzo jasnej skórze, jasnych lub rudych włosach i skłonności do piegów,
- łatwo ulegające oparzeniom słonecznym,
- mające liczne znamiona barwnikowe,
- posiadające znamiona atypowe lub dysplastyczne,
- z osobistą historią czerniaka albo innego nowotworu skóry,
- których bliscy krewni chorowali na czerniaka,
- po licznych oparzeniach słonecznych, szczególnie w dzieciństwie,
- intensywnie korzystające ze słońca,
- korzystające w przeszłości z solarium,
- przyjmujące leki obniżające odporność,
- po przeszczepach narządów,
- pracujące przez wiele lat na zewnątrz.
– Znamiona barwnikowe warto badać regularnie. Zazwyczaj wystarczy zbadać skórę u dermatologa raz w roku, po okresie letnim. Są jednak pacjenci, między innymi z zespołem znamion dysplastycznych, którzy wymagają znacznie częstszej kontroli – mówi dr n. med. Igor Michajłowski, dermatolog.
Dokładny harmonogram powinien ustalić lekarz. Comiesięczna kontrola specjalistyczna nie jest standardem dla każdego pacjenta z licznymi znamionami.
Jak wygląda badanie dermatoskopowe?
Dermatoskopia jest szybkim, bezbolesnym i nieinwazyjnym badaniem. Lekarz przykłada do skóry dermatoskop – urządzenie wyposażone w powiększenie i odpowiednie oświetlenie. Dzięki niemu może zobaczyć struktury oraz rozkład barwnika niewidoczne podczas zwykłego oglądania skóry.
– Badanie znamion odbywa się w trakcie wizyty u dermatologa. Polega na oglądaniu zmian przez dermatoskop, który zapewnia odpowiednie powiększenie obrazu. Lekarz może dzięki temu ocenić, czy znamię ma prawidłowe cechy, czy wymaga dalszej obserwacji albo usunięcia – wyjaśnia dr Igor Michajłowski.
Samo badanie pojedynczego znamienia trwa krótko. Pełna kontrola całego ciała może zająć kilkanaście minut, zależnie od liczby zmian. NFZ podaje, że dermatoskopia jest bezbolesna i zwykle trwa około 10–15 minut.
Do badania warto się przygotować:
- nie nakładać kryjącego makijażu na oceniane zmiany,
- zmyć lakier z paznokci, jeśli niepokojąca zmiana znajduje się pod płytką,
- nie stosować samoopalacza tuż przed wizytą,
- zabrać wcześniejszą dokumentację i zdjęcia,
- powiedzieć lekarzowi, które znamię się zmieniło,
- poinformować o czerniaku i innych nowotworach skóry w rodzinie.
Lekarz powinien mieć możliwość obejrzenia całej skóry, nie tylko jednego wskazanego pieprzyka. Podejrzana zmiana może znajdować się w miejscu, którego pacjent sam nie zauważył.
Wideodermatoskopia i mapa znamion
Osobom mającym bardzo dużo znamion lekarz może zaproponować wideodermatoskopię oraz cyfrowe mapowanie skóry. Urządzenie zapisuje obrazy poszczególnych zmian, dzięki czemu podczas kolejnej wizyty można porównać ich wygląd.
Takie rozwiązanie jest szczególnie przydatne u pacjentów z licznymi lub atypowymi znamionami oraz obciążonym wywiadem rodzinnym. Pozwala zauważyć niewielkie zmiany zachodzące w czasie i ograniczyć niepotrzebne usuwanie wszystkich pieprzyków.
Cyfrowa dokumentacja nie zastępuje samobadania. Między zaplanowanymi kontrolami nadal należy obserwować skórę i zgłosić się wcześniej, jeśli któraś zmiana zacznie ewoluować.
Czy każde znamię trzeba usunąć?
Nie. Większość znamion barwnikowych jest łagodna i nie wymaga leczenia. Samo posiadanie pieprzyków nie jest wskazaniem do ich profilaktycznego wycięcia.
O usunięciu zmiany decyduje lekarz po zebraniu wywiadu oraz ocenie klinicznej i dermatoskopowej. Wskazaniem może być podejrzany wygląd, wyraźna ewolucja znamienia albo niemożność bezpiecznej obserwacji.
Zmiana może zostać usunięta również z powodów funkcjonalnych, jeśli jest regularnie podrażniana przez bieliznę, pasek, kołnierzyk, grzebień lub maszynkę do golenia. Możliwe jest także usuwanie niektórych łagodnych zmian z przyczyn estetycznych, ale wcześniej powinny zostać właściwie rozpoznane.
Jak usuwa się podejrzane znamię?
W przypadku znamienia podejrzanego o czerniaka podstawową metodą jest zwykle chirurgiczne wycięcie zmiany, pozwalające na przekazanie materiału do badania histopatologicznego.
– Znamiona barwnikowe budzące podejrzenie najczęściej usuwa się chirurgicznie, a wyciętą tkankę przekazuje do oceny histopatologicznej – wyjaśnia dr n. med. Olivia Komorowska, dermatolog.
Badanie histopatologiczne umożliwia ocenę komórek pod mikroskopem i postawienie ostatecznego rozpoznania. Sam wygląd zmiany, nawet oglądanej dermatoskopem, nie zawsze pozwala ze stuprocentową pewnością określić jej charakter.
Jeżeli wynik potwierdzi czerniaka, sposób dalszego leczenia zależy między innymi od grubości i innych cech nowotworu. Pacjent może zostać skierowany do chirurga onkologa na dalsze postępowanie.
Podejrzanych znamion nie usuwa się laserem
Laser, elektrokoagulacja, krioterapia i inne metody niszczące tkankę mogą być stosowane w przypadku wybranych, wcześniej rozpoznanych zmian łagodnych. Nie powinny jednak służyć do usuwania zmiany podejrzanej o nowotwór, ponieważ mogą zniszczyć materiał potrzebny do pełnego badania histopatologicznego.
Dotyczy to szczególnie znamion barwnikowych o niejednoznacznym charakterze. Przed każdym zabiegiem estetycznym lekarz powinien ocenić zmianę i zdecydować, czy dana metoda jest bezpieczna.
Nie należy usuwać pieprzyków w gabinetach kosmetycznych ani stosować domowych preparatów wypalających lub zamrażających zmiany. Może to prowadzić do powikłań, opóźnienia diagnozy i zamaskowania rozwijającego się nowotworu.
Nie tylko czerniak – jakie zmiany może wywołać słońce?
Czerniak jest jednym z najgroźniejszych nowotworów skóry, ale nie jedynym problemem związanym z promieniowaniem UV. Dermatolog może rozpoznać również inne zmiany wymagające obserwacji lub leczenia.
Rak podstawnokomórkowy
To częsty nowotwór skóry, który zazwyczaj rozwija się powoli. Może wyglądać jak niewielki, perłowy guzek, niegojąca się ranka albo zmiana pokryta strupkiem. Najczęściej pojawia się na częściach ciała regularnie wystawianych na słońce, takich jak twarz, nos, uszy czy szyja.
Choć rzadko daje przerzuty, może miejscowo niszczyć skórę i głębiej położone tkanki. Wymaga leczenia.
Rak kolczystokomórkowy
Może przyjmować postać twardego guzka, owrzodzenia, łuszczącej się plamy albo niegojącej się rany. Ma większą zdolność tworzenia przerzutów niż rak podstawnokomórkowy, dlatego nie powinien być lekceważony.
Rogowacenie słoneczne
Rogowacenie słoneczne może wyglądać jak szorstka, łuszcząca się plama w kolorze skóry, różowym, czerwonym albo brązowym. Często pojawia się na twarzy, uszach, łysinie, dłoniach i przedramionach. Jest uznawane za zmianę przednowotworową, dlatego wymaga oceny dermatologicznej.
Przebarwienia i fotostarzenie
Słońce przyspiesza utratę jędrności, powstawanie zmarszczek, rozszerzonych naczynek i nierównomiernego kolorytu. Nie każda plama posłoneczna jest niebezpieczna, ale nową lub zmieniającą się zmianę barwnikową powinien obejrzeć lekarz.
Czy oparzenie słoneczne oznacza konieczność wizyty u dermatologa?
Łagodne zaczerwienienie skóry można zwykle pielęgnować w domu poprzez chłodzenie, nawilżanie i unikanie dalszej ekspozycji. Nie powinno się przykładać lodu bezpośrednio do skóry ani przebijać pęcherzy.
Konsultacji lekarskiej wymaga rozległe lub ciężkie oparzenie, zwłaszcza jeśli pojawiają się:
- liczne pęcherze,
- silny ból,
- gorączka,
- dreszcze,
- nudności lub wymioty,
- zawroty głowy,
- wyraźne osłabienie,
- objawy odwodnienia,
- oznaki zakażenia,
- oparzenie u małego dziecka.
Samo przebycie oparzenia nie oznacza, że następnego dnia trzeba usuwać znamiona. Jest jednak ważną informacją o otrzymaniu dużej dawki promieniowania UV i powinno mobilizować do dokładniejszej ochrony oraz regularnej obserwacji skóry.
Jak skutecznie chronić skórę przed promieniowaniem UV?
Profilaktyka nie polega wyłącznie na stosowaniu kremu z filtrem. Kosmetyk jest jednym z elementów ochrony, ale nie powinien służyć do przedłużania czasu spędzanego na słońcu.
Najważniejsze zasady to:
- ograniczanie ekspozycji, gdy promieniowanie jest najsilniejsze,
- sprawdzanie indeksu UV,
- szukanie cienia,
- noszenie przewiewnej odzieży zakrywającej skórę,
- zakładanie kapelusza z szerokim rondem,
- używanie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV,
- stosowanie preparatu o szerokim zakresie ochrony UVA i UVB,
- ponawianie aplikacji filtra,
- unikanie solariów,
- szczególnie staranna ochrona dzieci.
WHO przypomina, że preparaty przeciwsłoneczne nie blokują całego promieniowania i powinny być łączone z odzieżą, cieniem oraz ograniczeniem bezpośredniej ekspozycji.
SPF dobieramy nie tylko do koloru skóry
Jasna karnacja rzeczywiście oznacza większą podatność na oparzenia. Nie oznacza to jednak, że osoby z ciemniejszą skórą nie potrzebują ochrony. Promieniowanie UV może powodować uszkodzenia niezależnie od fototypu.
Na wakacje, szczególnie w miejscu o wysokim indeksie UV, warto wybierać preparat o wysokiej ochronie, najlepiej SPF 30 lub SPF 50, zabezpieczający również przed UVA. Filtr należy dobrać także do rodzaju aktywności, długości pobytu na zewnątrz, miejsca wyjazdu, przyjmowanych leków i indywidualnej wrażliwości skóry.
Preparat trzeba nałożyć odpowiednio obficie na wszystkie odsłonięte części ciała. Często pomijane są uszy, kark, grzbiety dłoni, stopy, przedziałek we włosach i okolice przy ramiączkach stroju.
Aplikację należy powtarzać mniej więcej co dwie godziny oraz po kąpieli, intensywnym spoceniu się i wytarciu ręcznikiem – również wtedy, gdy produkt jest określany jako wodoodporny.
Ochrona przeciwsłoneczna jest potrzebna nie tylko na plaży
Dużą dawkę promieniowania można otrzymać podczas zwiedzania, spaceru, jazdy na rowerze, pracy w ogrodzie albo jedzenia obiadu na tarasie. Filtr warto więc stosować nie tylko podczas opalania.
Ochrona powinna obejmować także pochmurne dni. Promieniowanie UVA może docierać do skóry mimo chmur, a jego części przenikają również przez szyby. Szczególną ostrożność należy zachować w górach oraz nad wodą, gdzie ekspozycja może być większa.
Kiedy umówić kontrolę po wakacjach?
Termin wizyty zależy od indywidualnego ryzyka. Jeśli na skórze pojawiła się podejrzana zmiana albo stare znamię wyraźnie się zmieniło, należy zgłosić się do lekarza bez zbędnej zwłoki – niezależnie od pory roku.
Jeśli nic nie budzi niepokoju, ale mamy bardzo dużo znamion, atypowe pieprzyki, historię oparzeń lub czerniaka w rodzinie, warto zapytać dermatologa, jak często wykonywać dermatoskopię. U części pacjentów odpowiednia będzie kontrola raz w roku, u innych częściej.
Najważniejsze, aby nie traktować badania znamion jako jednorazowego obowiązku wykonywanego wyłącznie po urlopie. Profilaktyka nowotworów skóry trwa przez cały rok i łączy comiesięczne samobadanie, ochronę przed UV oraz kontrole specjalistyczne dopasowane do poziomu ryzyka.
Profilaktyka może uratować życie
Większość zmian skórnych okazuje się łagodna. Nie powinno to jednak prowadzić do lekceważenia znamienia, które nagle zaczyna wyglądać inaczej. Czerniak wykryty na wczesnym etapie może być skutecznie leczony, dlatego czas reakcji ma ogromne znaczenie.
Po wakacjach warto dokładnie obejrzeć skórę, zrobić zdjęcia znamion i zwrócić uwagę na miejsca zwykle niewidoczne. Jeśli zmiana rośnie, ewoluuje, krwawi, swędzi albo różni się od pozostałych, nie czekajmy na kolejną kontrolę profilaktyczną.
Wizytę u dermatologa dobrze wpisać do kalendarza obok badań stomatologicznych, ginekologicznych i ogólnych. Jeszcze ważniejsze jest jednak regularne oglądanie skóry pomiędzy wizytami. To prosty nawyk, który zajmuje kilka minut, a może pozwolić wykryć niebezpieczną zmianę na bardzo wczesnym etapie.
jszym lekarstwem jest… profilaktyka.
