Kiedy sąd może orzec separację?
Podstawową przesłanką jest zupełny rozkład pożycia. W praktyce oznacza to, że ustały trzy więzi: emocjonalna (duchowa), fizyczna oraz gospodarcza. Nie chodzi wyłącznie o to, że małżonkowie się kłócą czy „żyją obok siebie”, ale o sytuację, w której nie funkcjonują już jak para w żadnym z tych obszarów. Co ważne, przy separacji nie trzeba wykazywać, że rozkład jest trwały – to odróżnia ją od rozwodu.
Separacja może zostać orzeczona także wtedy, gdy małżonkowie wciąż mieszkają pod jednym dachem, o ile faktycznie nie prowadzą wspólnego życia w sensie emocjonalnym, fizycznym i gospodarczym.
Kiedy separacja nie będzie dopuszczalna?
Nawet przy zupełnym rozkładzie pożycia sąd nie powinien orzec separacji, jeśli:
- mogłoby na tym ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci,
- byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (np. gdy separacja pozostawiłaby ciężko chorego małżonka bez realnej pomocy, mimo że sytuacja wymaga wsparcia).
To są tzw. przesłanki negatywne – w praktyce sąd patrzy nie tylko na konflikt między małżonkami, ale też na to, czy formalna separacja nie wyrządzi szkody osobom zależnym lub nie prowadzi do rażąco niesprawiedliwego skutku.
Separacja faktyczna a separacja prawna
Wiele par mówi o „separacji”, mając na myśli zwykłe rozstanie: osobne pokoje, osobne życie, czasem wyprowadzka. To jednak separacja faktyczna – nie wywołuje zmian prawnych. Dopiero separacja prawna (orzeczona przez sąd) zmienia sytuację małżonków, m.in. w zakresie majątku, alimentów czy dziedziczenia.
Jak wygląda procedura?
Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci albo nie są zgodni co do separacji, sprawa toczy się w trybie procesowym – składa się pozew do sądu okręgowego, a sąd wydaje wyrok.
Jeżeli małżonkowie są zgodni i nie mają wspólnych małoletnich dzieci, możliwy jest tryb nieprocesowy – składa się wniosek, a sąd orzeka postanowieniem. Co do zasady jest to szybsze, bo mniej „spornych” elementów trzeba rozstrzygać.
W sprawie o separację można też uregulować kwestie „towarzyszące”: alimenty, władzę rodzicielską i kontakty, sposób korzystania ze wspólnego mieszkania, a czasem także podział majątku (jeżeli nie wydłuży to nadmiernie postępowania).
Skutki separacji – co zmienia się naprawdę?
Orzeczenie separacji co do zasady działa podobnie jak rozwód, z kluczowym wyjątkiem: małżeństwo trwa i nie można zawrzeć nowego związku. Poza tym:
- powstaje rozdzielność majątkowa,
- małżonkowie są wyłączeni od dziedziczenia ustawowego po sobie (testament to osobna kwestia),
- sąd może orzekać o winie (chyba że separacja jest zgodna – wtedy winy się nie ustala),
- mogą pojawić się alimenty: na dzieci, a w określonych sytuacjach także na małżonka,
- w szczególnych przypadkach małżonkowie w separacji mają obowiązek wzajemnej pomocy, jeżeli wymagają tego względy słuszności.
Warto też wiedzieć, że separacja w małżeństwie nie daje prawa do „powrotu do nazwiska” jak po rozwodzie – ten mechanizm wprost nie ma tu zastosowania.
Czy separację można cofnąć?
Tak. Jeżeli małżonkowie dojdą do porozumienia i chcą wrócić do małżeństwa w pełnym znaczeniu, mogą wspólnie wystąpić o zniesienie separacji. Z chwilą zniesienia jej skutki ustają, a sąd ponownie rozstrzyga kwestie dotyczące małoletnich dzieci (władza rodzicielska, ewentualnie alimenty), kierując się ich dobrem.
Podsumowanie
Separacja w małżeństwie może być dobrym rozwiązaniem wtedy, gdy między małżonkami doszło już do zupełnego rozkładu pożycia, ale nadal istnieją powody, dla których nie chcą lub nie są gotowi od razu decydować się na rozwód. Czasem chodzi o względy osobiste, sytuację rodzinną, kwestie majątkowe albo przekonania. Jeżeli jednak obie strony są zgodne co do tego, że powrót do wspólnego życia nie jest już realny, w praktyce częściej dochodzi do rozwodu. Warto też pamiętać, że gdy jedno z małżonków żąda separacji, a drugie rozwodu, sąd co do zasady orzeka rozwód, o ile są ku temu podstawy i nie ma przeszkód prawnych. Jeżeli pojawia się wątpliwość, które rozwiązanie będzie w danej sytuacji właściwsze, pomocne może okazać się wcześniejsze skorzystanie z doradztwa prawnego, które pozwala spokojnie ocenić skutki obu rozwiązań i lepiej przygotować się do dalszych decyzji. W takich sprawach można skorzystać przykładowo ze wsparcia radców prawnych z kancelarii DLB Legal, którzy zajmują się sprawami rodzinnymi. Dobrze dobrane rozwiązanie na początku często ułatwia uporządkowanie całej sytuacji także na dalszych etapach postępowania.
Artykuł partnera
