Wstajesz z łóżka albo podnosisz się z fotela i przez kilka sekund masz wrażenie, że świat zaczyna wirować. Przed oczami pojawiają się ciemne plamy, nogi stają się miękkie, a ręką odruchowo szukasz oparcia. Po chwili wszystko wraca do normy, dlatego szybko zapominasz o całym zdarzeniu.
Pojedynczy epizod może być skutkiem odwodnienia, przegrzania, długiego leżenia lub gwałtownej zmiany pozycji. Jeśli jednak zawroty głowy po wstaniu powtarzają się, prowadzą do omdleń albo towarzyszą im inne objawy, wymagają konsultacji. Jedną z możliwych przyczyn jest hipotonia ortostatyczna, nazywana również niedociśnieniem ortostatycznym.
Co dzieje się z organizmem podczas wstawania?
Gdy leżymy, krew jest stosunkowo równomiernie rozprowadzona po organizmie. Po przyjęciu pozycji stojącej część krwi pod wpływem grawitacji przemieszcza się w kierunku nóg i jamy brzusznej.
Zdrowy organizm reaguje na tę zmianę niemal natychmiast. Naczynia krwionośne zwężają się, a serce dostosowuje tempo pracy, aby utrzymać odpowiednie ciśnienie i dopływ krwi do mózgu.
Jeżeli reakcja jest zbyt wolna albo niewystarczająca, ciśnienie po wstaniu gwałtownie spada. Przez chwilę do mózgu może docierać mniej krwi, co wywołuje zawroty głowy, osłabienie, zaburzenie widzenia, a czasem utratę przytomności.
Czym jest hipotonia ortostatyczna?
O hipotonii ortostatycznej mówi się, gdy po zmianie pozycji z leżącej lub siedzącej na stojącą następuje utrzymujący się spadek ciśnienia skurczowego o co najmniej 20 mmHg albo rozkurczowego o co najmniej 10 mmHg w ciągu trzech minut.
Takiego rozpoznania nie można jednak postawić wyłącznie na podstawie samopoczucia. Zawroty głowy po wstaniu mogą mieć również inne przyczyny, dlatego potrzebne są odpowiednio wykonane pomiary oraz ocena lekarska.
Sam pojedynczy niski wynik ciśnienia również nie musi oznaczać choroby. U części zdrowych osób wartości poniżej 90/60 mmHg występują naturalnie i nie powodują żadnych dolegliwości. Ważne są przede wszystkim powtarzające się objawy oraz różnica pomiędzy pomiarem wykonanym w pozycji leżącej i stojącej.
Jakie objawy mogą towarzyszyć spadkowi ciśnienia?
Dolegliwości pojawiają się zazwyczaj krótko po podniesieniu się i mogą ustąpić po ponownym usiądnięciu lub położeniu. Najczęściej występują:
- zawroty głowy lub uczucie lekkości w głowie,
- mroczki przed oczami i niewyraźne widzenie,
- nagłe osłabienie,
- chwiejność i trudność z utrzymaniem równowagi,
- nudności,
- uczucie dezorientacji,
- kołatanie serca,
- omdlenie.
Nie każda osoba doświadcza wszystkich objawów. Czasami jedynym sygnałem są problemy ze stabilnością po wstaniu albo potrzeba natychmiastowego podparcia się o mebel.
Odwodnienie to jedna z częstszych przyczyn
Zawroty głowy mogą pojawić się po dniu spędzonym w upale, intensywnym treningu, gorącej kąpieli albo zbyt małej ilości wypitych płynów. Odwodnienie zmniejsza objętość krwi krążącej, dlatego organizmowi trudniej utrzymać odpowiednie ciśnienie po zmianie pozycji.
Do utraty płynów prowadzą również gorączka, biegunka i wymioty. Ryzyko może być większe u osób przyjmujących leki moczopędne oraz u tych, które celowo ograniczają picie, aby rzadziej korzystać z toalety.
Nie zawsze wystarczy jednak po prostu wypić więcej wody. Jeśli odwodnienie jest następstwem choroby, a zawrotom głowy towarzyszą nasilone wymioty, biegunka, bardzo mała ilość oddawanego moczu lub znaczne osłabienie, potrzebna może być pomoc medyczna.
Znaczenie mogą mieć przyjmowane leki
Hipotonia ortostatyczna bywa działaniem niepożądanym niektórych leków. Dotyczy to między innymi części preparatów stosowanych w terapii nadciśnienia i chorób serca, leków moczopędnych, rozszerzających naczynia, niektórych antydepresantów oraz środków wpływających na układ nerwowy.
Nie oznacza to, że lek należy odstawić. Samodzielne przerywanie leczenia nadciśnienia może być niebezpieczne. Jeśli zawroty głowy zaczęły się po włączeniu nowego preparatu albo zmianie dawki, należy porozmawiać z lekarzem. Specjalista może skorygować porę przyjmowania, dawkę lub wybrać inne leczenie.
Na wizytę warto przynieść listę wszystkich przyjmowanych leków, suplementów oraz preparatów dostępnych bez recepty.
Anemia, cukrzyca i choroby hormonalne
Nawracające osłabienie po wstaniu może mieć związek z niedokrwistością, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu bladość skóry, męczliwość, zadyszka i kołatanie serca. Przyczyną anemii mogą być między innymi obfite miesiączki, przewlekłe krwawienia albo niedobory pokarmowe.
Hipotonia ortostatyczna może również występować u osób z cukrzycą. Długotrwale podwyższone stężenie glukozy może uszkadzać nerwy odpowiedzialne za automatyczną regulację ciśnienia.
Znaczenie mogą mieć także zaburzenia pracy tarczycy, nadnerczy oraz inne choroby wpływające na gospodarkę hormonalną. Dlatego diagnostyka nie powinna ograniczać się do jednorazowego pomiaru ciśnienia.
Serce i układ nerwowy także mogą być przyczyną
Niektóre zaburzenia rytmu serca, bardzo wolne tętno, choroby zastawek oraz niewydolność serca mogą utrudniać szybkie dostosowanie krążenia do pozycji stojącej.
Problem może wynikać również z zaburzeń autonomicznego układu nerwowego, który odpowiada za funkcje wykonywane bez świadomej kontroli, takie jak regulowanie ciśnienia, tętna czy temperatury ciała.
Hipotonia ortostatyczna częściej występuje u osób starszych oraz w niektórych chorobach neurologicznych. Może pojawić się także po długotrwałym leżeniu, kiedy organizm odzwyczaja się od szybkiego reagowania na zmianę pozycji.
Zawroty głowy nie zawsze oznaczają niskie ciśnienie
Określenie „kręci mi się w głowie” może opisywać różne dolegliwości. Przy spadku ciśnienia częściej pojawia się uczucie osłabienia, ciemnienia przed oczami i zbliżającego się omdlenia.
W chorobach błędnika pacjent może natomiast czuć, że pomieszczenie wiruje lub przechyla się. Zawrotom mogą towarzyszyć nudności, szumy uszne albo pogorszenie słuchu.
Podobne objawy mogą występować przy zaburzeniach rytmu serca, anemii, obniżeniu poziomu glukozy, silnym stresie i wielu innych problemach. Właśnie dlatego nawracających zawrotów nie należy samodzielnie przypisywać wyłącznie „niskiemu ciśnieniu”.
Co zrobić, gdy po wstaniu robi się słabo?
Jeśli czujesz, że możesz stracić równowagę, nie próbuj iść dalej. Usiądź lub połóż się w bezpiecznym miejscu. Pozostań w tej pozycji, aż objawy całkowicie ustąpią.
Wstawaj etapami. Najpierw obróć się na bok, następnie usiądź na brzegu łóżka i odczekaj chwilę. Poruszaj stopami oraz napnij mięśnie łydek. Dopiero później powoli wstań, najlepiej mając obok stabilne oparcie.
Nie zwiększaj samodzielnie ilości soli
W internecie można spotkać poradę, aby przy niskim ciśnieniu jeść więcej soli. Takie postępowanie nie jest bezpieczne dla każdego. Nadmiar sodu może być szkodliwy między innymi przy nadciśnieniu, chorobach serca, nerek oraz skłonności do obrzęków.
Zwiększenie ilości soli powinno zostać wcześniej omówione z lekarzem. Podobnie jest ze stosowaniem preparatów podnoszących ciśnienie, ziół i suplementów. Leczenie zależy od przyczyny, dlatego to, co pomaga jednej osobie, innej może zaszkodzić.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja jest wskazana, jeśli zawroty głowy po wstaniu:
- często się powtarzają,
- nasilają się lub trwają coraz dłużej,
- prowadzą do omdleń albo upadków,
- rozpoczęły się po zmianie leków,
- występują także podczas siedzenia lub leżenia,
- towarzyszą im kołatania serca,
- utrudniają codzienne funkcjonowanie,
- pojawiają się razem z dużym osłabieniem, bladością lub zadyszką.
Do lekarza warto zgłosić się także po każdym niewyjaśnionym omdleniu. Utrata przytomności może mieć różne przyczyny, a niektóre z nich wymagają pilnej diagnostyki.
Objawy wymagające pilnej pomocy
Natychmiastowej pomocy wymagają zawroty głowy lub omdlenie połączone z:
- bólem albo uciskiem w klatce piersiowej,
- silną dusznością,
- bardzo szybkim lub nieregularnym biciem serca,
- nagłym osłabieniem albo drętwieniem jednej strony ciała,
- opadnięciem kącika ust,
- zaburzeniami mowy lub widzenia,
- wyjątkowo silnym, nagłym bólem głowy,
- urazem głowy po upadku,
- krwistymi wymiotami, smolistym stolcem lub intensywnym krwawieniem,
- utrzymującą się dezorientacją.
W takiej sytuacji należy zadzwonić pod numer 112 lub 999. Nie powinno się samodzielnie prowadzić samochodu.
Jak wygląda diagnostyka?
Lekarz może zmierzyć ciśnienie oraz tętno po kilku minutach leżenia, a następnie po przyjęciu pozycji stojącej. Ważne jest sprawdzenie, jak zmieniają się wyniki i czy podczas pomiaru występują objawy.
W zależności od sytuacji mogą zostać zlecone badania krwi, między innymi morfologia, stężenie glukozy, elektrolity oraz badania związane z pracą tarczycy. Czasem potrzebne jest EKG, dłuższe monitorowanie rytmu serca albo badanie na stole pionizacyjnym.
Warto zapisywać okoliczności występowania dolegliwości: godzinę, pozycję ciała, spożyty posiłek, aktywność, ilość wypitych płynów i przyjęte leki. Jeśli lekarz zaleci domowe pomiary ciśnienia, należy prowadzić je zgodnie z otrzymaną instrukcją.
Organizm nie zawsze potrzebuje „mocnej kawy”
Chwilowe osłabienie po gwałtownym wstaniu może przydarzyć się zdrowej osobie, szczególnie przy odwodnieniu lub zmęczeniu. Powtarzające się mroczki przed oczami i problemy z równowagą nie powinny być jednak automatycznie leczone kawą ani ignorowane jako cecha niskociśnieniowca.
Hipotonia ortostatyczna może mieć wiele przyczyn, od niedoboru płynów i działania leków po choroby serca, zaburzenia hormonalne lub problemy neurologiczne. Znalezienie źródła dolegliwości pozwala dobrać właściwe postępowanie i ograniczyć ryzyko omdlenia oraz bolesnego upadku.
